Korinta Carruurta Xilliga Dijitaalka: Hagaha Waalidka

 

1. Carruurta & Dijitaalka: Tilmaan Waalidnimo Casri ah

Tiknoolajiyadu waa adeege faa’iido leh, balse waa sayid khatar ah.” – Christian Lous Lange

Dunida dijitaalka ah waa nimco iyo caqabad isku mar u ah waalidiinta maanta. Dhinac, waxay furtaa albaabbo aqoon aan xad lahayn, hal-abuurnimo iyo isku xirnaan fudud. Dhinaca kale, waxay keentaa dood joogto ah oo ku saabsan waqtiga shaashadda, saameynta baraha bulshada, iyo khataraha ku jira internetka.

Haddii aad mar ka qaadday (tablet  gacanta ilmahaaga adigoo ka walwalsan waxa uu daawanayo YouTube, keligaa ma tihid. Xilliga dijitaalka ahi wuxuu keenay masuuliyado waalidnimo oo cusub, waxaana muhiim ah in loo wajaho si faham, feejignaan iyo kalsooni leh.

Hagahan wuxuu kaa caawinayaa sida aad si xikmad leh ugu kori lahayd carruurtaada adigoo ku nool adduun ay shaashaduhu meel kasta yaallaan

1.Waqtiga Shaashadda ee Ku Habboon Da’da: Helidda Isku-dheellitirka

Su’aasha ugu weyn ee waalidiin badan is weydiiyaan waa: 

Immisa waqti shaashad ah ayaa noqda mid xad-dhaaf ah?

Ururka Dhakhaatiirta Carruurta ee Maraykanka (American Academy of Pediatrics – AAP) wuxuu bixiyay tilmaamo waxtar leh:

•Ka yar 18 bilood: Ha la siin shaashad, marka laga reebo wada-hadal muuqaal ah (video chat).

•18–24 bilood: Soo bandhig barnaamijyo tayo leh, adigoo la daawanaya ilmaha.

•2–5 sano: Ku xaddid 1 saac maalintii, adigoo la daawanaya.

•6 sano iyo ka weyn: Deji xeerar joogto ah oo hubi in shaashaddu aysan carqaladayn hurdada, dhaqdhaqaaqa jirka, ama waqtiga qoyska.

Laakiin arrintu ma aha oo keliya tirinta saacadaha. Waxa ka muhiimsan waa tayada waxa la daawanayo. Ilmahaagu ma daawanayaa barnaamijyo waxbarasho sida Sesame Street, mise saacado badan oo YouTube Shorts ah oo aan xad lahayn?

Tusaale:

Sarah, oo ah hooyo leh laba carruur ah kana nool Singapore, waxay tiri:

“Waxaan samaysannay nidaam: subaxdii ma jirto tiknoolajiyad, galabtii waxaa jira ciyaaro waxbarasho oo xaddidan, fiidkiina waa waqtiga ciyaaraha qoyska sida looxa (board games). Taasi waxay yaraysay xanaaqii carruurta waxayna kordhisay isku xirnaanta qoyska.” 

2. Wacyigelinta Baraha Bulshada: Raad Dijitaal ah wuxuu bilaabmaa goor hore

Xitaa haddii ilmahaagu uusan isticmaalin Instagram ama TikTok, badanaa wuu maqlay—wuxuuna noqon karaa mid xiisaynaya. Inkastoo baraha bulshada badankood loogu talagalay da’da 13 sano iyo ka weyn, carruur badan ayaa bilaaba ka hor iyagoo aan haysan kormeer ku filan.

Bar carruurtaada in isdhexgalka internetku uu la mid yahay nolosha dhabta ah. Ku dhiirrigeli naxariis, ixtiraam, iyo feejignaan. Qaar ka mid ah xeerarka aasaasiga ah waxaa ka mid noqon kara:

• Inaan la wadaagin xog shakhsiyeed (magac buuxa, cinwaan, dugsi).
• Inaan la aqbalin codsiyada saaxiibtinimo ee dad aan la aqoon.
• In la fikiro ka hor inta aan wax la daabicin—haddii aadan qofka hortiisa ka dhihi lahayn, internetkana ha ku qorin.

Talo: Bilow wada hadal sidan oo kale ah:

“Maxaad sameyn lahayd haddii qof aadan aqoon uu fariin kuugu soo diro internetka?”

“Miyaad waligaa aragtay wax internetka ku jira oo kaa dhigay mid aan raaxo dareemin?”

“Waa in aan carruurteena barno in raadkooda dijitaalka ahi uu la mid yahay tattoo—wuu sii jiri karaa muddo dheer.”

Waalidiintu sidoo kale waxay tixgelin karaan inay la wada daawadaan carruurta waxa ay internetka ka daawanayaan, ama adeegsadaan baro carruurta ku habboon sida YouTube Kids ama Messenger Kids, kuwaas oo leh dejinno siinaya waalidka xakameyn dheeraad ah. 

3. Cagajuglaynta Internetka (Cyberbullying): Calaamadaha Hore Si Degdeg ah u Ogaada

Qarsoodiga internetku wuxuu dhiirrigelin karaa dadka wax dhibaya, carruurtuna marar badan way ka baqaan inay ka hadlaan waxa ay la kulmaan.

Sahan caalami ah oo ay sameysay Microsoft oo ku saabsan hab-dhaqanka dhalinyarada internetka ayaa muujiyay in ka badan 37% dhalinyarada ay la kulmeen cagajuglayn internet. Saameyntu waxay noqon kartaa mid si qoto dheer u taabata dareenka, taasoo keeni karta walwal, niyad-jab, iyo xitaa in ilmuhu ka fogaado iskuulka ama saaxiibbadiis.

Calaamadaha digniinta ah ee la fiirin karo:

• Isbeddel degdeg ah oo ku yimaada dabeecadda ama niyadda ka dib isticmaalka qalabka.
• Ka fogaanshaha iskuulka ama kulamada bulshada.
• Isbeddel ku yimaada hurdada ama cuntada.
• Qarinta isticmaalka qalabka ama sir badan oo ku saabsan waxa uu internetka ku sameeyo.

Sheeko dhab ah:

Jason, oo ah arday 12 jir ah, ayaa si lama filaan ah u diiday inuu iskuul aado. Hooyadiis ayaa markii dambe ogaatay inuu bartilmaameed u ahaa koox fariimo gaar ah ku wada sheekeysanaysay oo ku maadeeyneysay muuqaalkiisa. Taageero uu ka helay waalidiintiisa iyo lataliyeyaasha iskuulka awgeed, wuu ka soo kabtay, balse waxay qaadatay waqti.

Maxay waalidiintu sameyn karaan?

• Ilaaliya xiriir furan oo kalsooni ku dhisan.
• Ku dhiirrigeli carruurta inay ka hadlaan waayo-aragnimadooda internetka.
• Soo sheeg oo xannib dadka ama waxyaabaha dhibka leh.
• Haddii loo baahdo, keydi caddeymaha (sawirro ama fariimo) una gudbi maamulka iskuulka.

4. Ku-tiirsanaanta Dijitaalka (Digital Addiction): Waxa La Fiirinayo

Maaddaama shaashaduhu noqdeen qayb ka mid ah nolol maalmeedkeenna, ku-tiirsanaanta dijitaalka—gaar ahaan carruurta—waxay noqotay arrin sii kordheysa oo walaac leh.

Calaamadaha muujin kara ku-tiirsanaan dijitaal:

• Caro badan ama xanaaq marka qalabka laga qaado.
• Hoos u dhac ku yimaada waxbarashada ama xiisaha hawlaha kale.
• Ka fogaanshaha qoyska ama saaxiibbada.
• Ku mashquulid xad-dhaaf ah ciyaaraha ama baraha bulshada, xitaa xilliyada cuntada ama hurdada.

Hababka Ka-hortagga:

• Samee xad cad oo ku saabsan waqtiga shaashadda, kuna adkee nasashooyin joogto ah oo aan qalab la isticmaalin.
• Abuuri meelo aan qalab lagu isticmaalin, gaar ahaan waqtiga cuntada iyo hurdada.
• Ku dhiirrigeli carruurta hiwaayado, ciyaaro bannaanka ah, iyo waqti qoys oo beddel u noqda shaashadda.
• Noqo tusaale wanaagsan—haddii carruurtu arkaan waalidkood oo mar walba ku mashquulsan qalab, iyaguna way ku daydaan.

“Tiknoolajiyadu waa inay noloshaada horumarisaa, ma aha inay ku maamusho.”

5. Qalabka Xakameynta Waalidka (Parental Control Tools): Kaaliyeyaashaaga Dijitaalka ah

Kuma qasbanid inaad si joogto ah internetka u ilaalo adigoo gacanta ku haya. Waxaa jira qalabyo awood leh oo kaa caawinaya inaad si masuuliyad leh ula socoto una maamusho isticmaalka dijitaalka ee carruurtaada.

Qalabkani wuxuu kuu sahlayaa inaad:

• Xaddiddo waqtiga shaashadda.
• Xannibto ama shaandhayso waxyaabaha aan ku habboonayn carruurta.
• La socoto barnaamijyada iyo bogagga ay booqdaan.
• Dejiso ogaysiisyo ku saabsan isticmaalka ama isku dayga gelitaanka waxyaabo aan la oggolayn.

Qaar ka mid ah qalabka mudan in la tixgeliyo waxaa ka mid

ah barnaamijyada xakameynta waalidka ee ku jira taleefannada (sida dejinta Family Link ama Screen Time), iyo sidoo kale barnaamijyo gaar ah oo loogu talagalay ilaalinta carruurta marka ay internetka isticmaalayaan.

Si kastaba ha ahaatee, qalabku ma beddeli karo wada hadal iyo kalsooni. Isku dar isticmaalka farsamooyinka xakameynta iyo wacyigelin joogto ah si aad u hubiso badbaadada iyo dheellitirka isticmaalka tiknoolajiyada.

Fikradaha Ugu Dambeeya: Waalidnimo Ku Dhisan Naxariis iyo Joogteyn

Waalidnimada dijitaalka ma aha inaad mar walba leedahay “maya.” Waa inaad carruurtaada barato masuuliyadda dijitaalka, sidaad u baran lahayd badbaadada waddada ama anshaxa miiska cuntada. Bilow goor hore, la soco, oo la qabsasho adigoo la socda adduunka dijitaalka ee ilmahaaga.

Noqo tusaale—ka dhig telefoonkaaga meel kale inta lagu jiro cuntada, ka qayb qaado hawlo aan tiknoolajiyad lahayn, oo tus carruurta sida caadooyinka dijitaalka ee caafimaadka leh ay u muuqdaan.

Xasuusnoow: Xiriirkaaga carruurta ayaa ka muhiimsan qalab kasta oo dijitaal ah.

#Nadiira Abdirisak jama

Nuxurka buugga Second chance

 Robert T. Kiyosaki waa qoraa iyo macallin caan ku ah baridda aqoonta maaliyadeed, wuxuuna dunida caan kaga noqday buuggiisa Rich Dad Poor Dad. Buuggiisa Second Chance wuxuu ka duwan yahay buugaag dhiirrigelin caadi ah; waa buug digniin ah, isla markaana ah hagaha qofka doonaya inuu ka badbaado burbur dhaqaale oo soo noqnoqda.

Kiyosaki wuxuu si cad u sheegayaa in nidaamka dhaqaale ee dunidu daciif yahay, isla markaana dad badan aan loo diyaarin fahamka sida lacagtu u shaqeyso. Buuggan wuxuu akhristaha siinayaa “fursad labaad” oo uu dib ugu qiimeeyo noloshiisa dhaqaale.

Hordhac: Maxaa Buuggan Muhiim ka Dhigay?

Buuggu wuxuu ku bilaabmaa su’aal culus: maxaa sababa in dad badan ay dhaqaale ahaan u fashilmaan xilli ay fursado jiraan?

Jawaabta Kiyosaki waa mid toos ah: aqoon la’aan maaliyadeed. Wuxuu aaminsan yahay in qalalaasaha dhaqaale uusan ahayn masiibo keliya, balse uu yahay imtixaan lagu kala saaro dadka diyaarsan iyo kuwa aan diyaarsanayn.

Qalalaasaha Dhaqaale: Digniin aan La Dhagaysan

Cutubyada hore, Kiyosaki wuxuu sharxayaa sababaha keenay burburka dhaqaalaha caalamka sida deymaha badan, bangiyada khaldan, iyo dad aan fahamsanayn khataraha maalgashiga. Wuxuu ku adkeynayaa in qalalaasaha noocan ahi uusan ahayn kii ugu horreeyay, kana dambayn doonin kii ugu dambeeyay.

Saddexda Maskax ee Dadka Maamula

Mid ka mid ah fikradaha ugu muhiimsan ee buugga waa “saddexda maskax”:

• Maskax ku nool wixii hore
• Maskax ku mashquulsan maanta
• Maskax u diyaar ah mustaqbalka

Kiyosaki wuxuu sheegayaa in qofka leh maskax mustaqbal uu yahay kan kaliya ee ka faa’iidaysan kara isbeddellada dhaqaale.

Taariikhda Dhaqaalaha: Casharro La Iska Indho Tiro

Buuggu wuxuu dib u milicsadaa dhacdooyin waaweyn oo dhaqaale, isaga oo muujinaya in khaladaadkii hore mar kale la soo celiyay. Qofka aan taariikhda fahmin, ayuu yiri, waa kan ugu horreeya ee khasaaro.

Fursadaha Maanta Jira

Inkasta oo dunidu cabsi ku jirto, Kiyosaki wuxuu muujinayaa in fursado waaweyn ay ka dhalanayaan tiknoolajiyada, ganacsiga cusub, iyo maalgashiga kala duwan. Laakiin fursaddu ma raacdo qof walba; waxay raacdaa qofka diyaarsan.

Mustaqbalkaaga Dhaqaale Adigaa Leh

Qaybaha dambe, buuggu wuxuu diiradda saarayaa diyaarinta mustaqbalka: barasho joogto ah, dakhli kala duwan, iyo ilaalinta hantida. Kiyosaki wuxuu ku celceliyaa in amniga dhaqaale uusan ka iman shaqo kaliya, balse uu ka yimaado faham.

Gunaanad: Maxay Tahay “Second Chance”?

“Second Chance” waa fariin cad:

Haddii aadan hadda baran sida lacagta loo fahmo, qalalaasaha xiga adigaa bixin doona qiimaha. Laakiin haddii aad barato, isla qalalaasahaas ayaa kuu noqon kara fursad.

Buuggu wuxuu akhristaha xusuusinayaa in nolosha dhaqaale mar walba la sixi karo—haddii aad diyaar u tahay inaad barato, beddesho fikirkaaga, oo aad tallaabo qaaddo.